Xəbər lenti

  • 2017-03-25
  • 15:25 Kılıçdaroğlu: 4 milyon suriyalıya vətəndaşlıq veriləcək
    15:10 "Bakı-Tbilisi-Qars Qara dənizdən çəkiləcək dəmir yoluna birləşdiriləcək"
    15:00 Azərbaycana yaşamağa gələnlər gedənlərdən çoxdur
    14:45 Romada Avropa İttifaqının yubiley sammiti başlayıb
    14:37 Bərzani Kürdüstandan danışdı: Türkiyə də hazırdır...
    14:15 İngiltərə də FETÖ ilə bağlı iddiaları qəbul etmədi
    13:53 Xəzərdə zəlzələ olub
    13:35 Suriyada hava hücumu: 12 nəfər dinc sakin öldü
    13:16 Flinn Fətullah Güləni ABŞ-dan qaçırıb Türkiyəyə verəcəkdi - İDDİA
    12:49 Tramp Yunkerlə Tusku səhv saldı
    12:30 Merkel: Aİ çox səhvlərə yol verib
    12:15 Həftə sonuna olan hava proqnozu
    12:00 Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
    11:50 ABŞ-ın hərbi təyyarəsi İndoneziyada məcburi eniş etdi
    11:37 Rusiya Bakıda doğulan ermənini beynəlxalq axtarışa verdi
    11:17 Yunker: "Balkan yarımadasında müharibə başlaya bilər"
    10:52 Bayram günləri yol qəzalarında ölənlərin sayı artdı
    10:40 Samvel Babayan həbs edildi
    10:28 Ermənilər mövqelərimizi 117 dəfə atəşə tutub
    10:22 Tillerson Türkiyəyə bu tarixdə gedəcək
    09:57 Trampa zərbə: layihəsi qəbul olunmadı
    09:36 Qızıl bahalaşdı
    09:18 AB: Türkiyə atəşlə oynayır
  • 2017-03-24
  • 23:54 İranda 130 maşın toqquşdu: 59 yaralı
    23:40 Yıldırımdan Kılıçdaroğluna: Əyləci boşalmış avtomobil kimi...
    23:25 Anar Məmmədovun əmlaklarına həbs qoyuldu - Məhkəmə qərarı
    23:18 Türkiyəyə girmək istəyən 4 PKK-lı saxlanıldı
    22:57 Ərdoğan Türkiyə-Finlandiya matçını izlədi
    22:45 ABŞ-dan Səudiyyə Ərəbistanına növbəti məhkəmə şikayəti
    22:16 Nazirin biabırçı təqdimatı: Xaosun, terrorun memarı...
    21:48 Dünyanın 100 ən gözəl qadını seçildi - türklər də var
    21:36 ABŞ HİV-lə mübarizə üçün Ukraynaya 22 milyon dollar ayırdı
    21:12 İslamofobiçilərin gözlədiyi olmadı: London terrorçusunun əsl adı...
    20:57 Dəkkədə kamikadze özünü partlatdı
    20:43 Nalbandyanla Hoqland görüşdü: Qarabağdan danışdılar
    20:15 Türkiyədə yenə zəlzələ oldu
    20:00 Qırmızı iPhone 7 bu gün satışa çıxarılır
    19:45 "Bugatti" 39 min dollarlıq velosiped hazırladı
    19:23 İŞİD Çeçenistandakı hücumun məsuliyyətini üzərinə götürdü
    19:00 Türkiyə hökuməti “Mercedes”i araşdıracaq
    18:47 Serbiya NATO üzvü olmayacaq
    18:40 İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik etdi
    18:30 Putinlə Le Pen görüşdü
    18:09 Somali üçün SOS çağırışı: 100 mindən çox uşaq acından öləcək
    17:45 Kuşadasında miqrant qayığı batdı: 11 ölü
    17:30 London terroruna görə tutulanların sayı 9-a çatdı
    17:15 WikiLeaks-dən CİA ilə bağlı növbəti iddia
    17:00 Kiyevdə öldürülmüş sabiq millət vəkilinin qatili məlum oldu
    16:50 Angela Merkel: Türkiyədəki referendumu gözləyək
    16:37 Şimali Kipr referenduma erkən gedəcək
    16:17 Bolqarıstan türk jurnalistləri ölkəyə buraxmadı
    16:00 Kanadadan İslamofobiya əleyhinə qanun
    15:45 Berti Foqts Bakıya gəlib
    15:20 ABŞ-a gediş çətinləşir: yeni viza qaydaları
    15:05 İŞİD türkmən kəndinə basqın etdi: 5 nəfər güllələndi
    14:50 Venesuela əsgərləri Kolumbiyadan çıxdı
    14:40 Türkiyədə zəlzələ oldu
    14:26 Hüsnü Mübarək azadlığa buraxıldı
    14:06 Müdafiə naziri ön xətdə yoxlama apardı
    13:55 Ərdoğan britaniyalı nazirlə görüşəcək
    13:48 AFFA "Zirə" klubunu cərimələdi
    13:36 Lapşin anası ilə görüşdü
    13:25 SOCAR Ukraynaya aviasiya yanacağı satacaq
    13:15 "Sberbank"dan Dadaşeva bacıları haqda yazılanlara təkzib: Yalandır
    13:00 London terroruna görə Azərbaycan səfirliklərinin bayraqları endirildi
    12:55 Çeçenistanda toqquşma: 6 rus əsgəri öldürüldü
    12:44 Azərbaycanda yenilik: virtual laboratoriya yaradılır
    12:38 Qeyri-qanuni taksi sürənlər cərimələndi
    12:25 Sabah Bakıda 14 dərəcə isti olacaq
    12:18 Azərbaycan nefti bahalaşıb
    12:10 Bayram günləri yol qəzalarında ölən və yaralananların STATİSTİKASI
    11:55 Daha bir miqrant faciəsi: 250 nəfərin öldüyü deyilir
    11:45 3 mindən çox Rusiya vətəndaşı Ermənistana gedib
    13
    16:37:47
    Oktyabr
    458 nəfər oxuyub

    Məhərrəm ayı İran Azərbaycanında

    İran Azərbaycanında məhərrəm ayı ən köklü mərasimlərdəndir.

    Bu mərasimlər yalnız İranda məşhur deyil və görünür ki, bu mərasimin səsi digər ölkələrə də gedib və diqqətləri qazanır.

    Bu mərasimlər ki, illər boyu yaşlılar, gənclər, qadınlar və həttə uşaqların əlilə qorunub və onların hər birisinin rolunun önəmi var, hər il məhərrəm ayında bir teatr kimi müxtəlif sahələrdə icra olunur və nəsildən nəsilə çox az dəyişiklərlə keçib və günbəgün xalq arasında önəmi artır. Tarixə baxarkən görünür ki, hərçəndi bu mərasimlərin kökü Səfəviyə hökumətindən qabaqdır, ancaq Səfəviyə dövründə güclənir və rəngi artır. O yerə qədər ki, bu dövrdə yeni mərasımlər görünür və bunun səbəbi Səfəviyə şahlarının şiə məzhəbinə marağıdır. Onlar bu məzhəbi İran ölkəsinin rəsmı məzhəbi eləməyə çalışırlar.

    Bu mərasimlərdə ələmlər və bayraqlar ki məscidlərdə qorunurlar və ya müxtəlif tarixi teştlər ki onların bəziləri Səfəviyə və Qacar dövrünə aiddir, ən önəmli nəsnələrdəndilər. Əza məhərrəm və səfər ayında Azərbaycanın hər yanında olur, amma Zilhəccə ayının son 10 günündə digər bir şəkili var o yerə qədər ki, xalqın hamısı qara geyim geyib bazarlar və küçələrdə əza ələmi qururlar.

    İran Azərbaycanında Məhərrəm ayının  fəslsəfə, tarix və mədəniyyətinə aid önəmli çoxlu sözlər var ki, bəlkə neçə kitabda yerləşməz.

    Bu yazıda bu xalqın tarıxınə təsirli edib önəm daşıyan həmin mərasimlərin bir neçəsinin müərif eləməyə çalışırıq. Bəzi mərasimlərin bəzi şəhərlərdə önəmi çox, bəzilərdə az ola bilər. Ya da mümkündür ki, bir mərasım yalnız bir şəhərdə olsun, ya da hər şəhərdə bir az dəyişıklıklə keçirilsin. Amma önəmlisi onun dalında olan söz və xalqın roludur. Belə ki, hətta bəzən bir mərasimin arxasında bir vəziyyətə etiraz gizlənir, amma müstəqim şəkildə yox.

    Bu mərasimlərin bir neçəsini örnək göstərək:

     

     

     

     

    “Şaxsey”

     

    “Şaxsey” Azərbaycanın çoxlu yerlərində, xisusilə Təbrizdə məhərrəm ayına neçə gün qalandan başlanır və məhərrəmin 10-a qədər davam edir.

    Bu mərasimin xalq arasında çoxlu mənası var, amma əslində bir hərbi rəqs və paraddır. Əzaçılar bir xas ağac əllərinə götürüb yerdən ta başılarına qədər aparırlar və bu işi dəfələrcə görürlər. O zaman ki ağac yerə yaxınlaşır,  hamısı birlıkdə və uca səslə deyirlər “şaxsey”. Yəni: Şah Hüseyn. Və o zaman ki ağac başlarına yaxşnlaşır, hamı deyir “Vaxsey”. Yəni: vay Hüseyn. Bu iş imam Hüseynin tərəfdarları ilə Yezidin tərəfdarlarının Kərbəla savaşına işarə eləyir. Əzaçılar əllərini bir-birinin dalına qoyurlar ki, ittifaq və birlik olmaqlarını gostərsinlər. Bəzən də təbil, ya sənclə diğər bir etiraz yaradılır. O yerə qədər ki, mərasimi yaxından izləyənlər və çalışanlar mənəvi bir havanı tənəffüs eləyirlər.

     

     

     

    Teşt qoyma mərasimi

     

    Bu mərasim ən qədim mərasimlərdəndir ki, Iran Azərbaycanının bəzi şəhərlərində, xüsusilə Ərdəbildə illərdi davam edir.

    Su teştlərini ki Fərat hadisəsinə işarə eləyir, məscidlərdə qururlar və əzaçıların imam Hüseyn əzasına hazırlaşmaqlarına nişanədir. Bu mərasim Səfəviyə dövründə Ərdəbildə başlanıb, amma son illərdə görünür ki, yaxın şəhərlərdə də teşt qoyulur. Teştlər mis, ya da bürünc olur.

    Teşt qurulandan sonra əza içində özəl bir dua oxunur və təbərrik üçün teştin suyundan içirlər. Bu mərasimin hədəfi budur ki, hz Əbəlfəzlin fədakarlıqlarını, ki, özünü suya və oda vurdu, ta imam Hüseynin çadırlarındakı uşaqlara su tapsın, göstərsin.

    Məhəllələrin yaşlıları teştləri çiyinlərində məscidlərə gətirirlər  və sinə vuran dəstələr səsləyir: “əldəxil ya Əbəlfəzl”.

    Ərdəbil məscidlərinin memarlığında görünür ki,  teştqoyma mərasimi üçün tağça kimi bir yer curranıb.

     

     

    Pulkə

     

    Pulkə bir dini-ənənəvi mərasimdir ki, məhərrəm ayının ilk 10 günündə İran Azərbaycanının bəzi şəhərlərində, məsələn, Əcəbşir və Bunabda qurulur.

    Pulkə bir odlu topun adıdır ki, parçadan curranır və onu bir tellə bağlayırlar.  Sonra neft vurub odlayırlar və gecənın qaranlığında Kərbəlanın 72 şəhidinin adı ilə əzaçıların arasında dolanır.

     

     

     

     

    Dəstə

     

    Dəstə ki hər məhəllənin əzaçılarının toplumudur, İran türklərinin məşhur mərasimlərindən sayılır. Bu mərasim çoxlu şəhərlərdə göstərilir, amma bəzən hər şəhərdə fərqlidir. Məsələn, Ərdəbil şəhərində ki ən önəmli mərasimlərindəndir, məhəllələrin çoxlu rolu var. Hətta demək olar, bu bölümlər məhərrəm mərasimi şəklində təşkil tapıb. Şəhər 6 məhəlləyə bölünüb: Sərçeşmə, Alaqapı, Gazran, Pirətməlik, Üç Dükan və Toy. Bu məhəllələrin hər birinin onlarla kiçik məhəlləsi var  və keçmiş zamandan indiyə qədər mərasimlərə davam ediblər.

    Hər bir məhəllənin əski bir ələmi var ki, müxtəlif cinslərdə, umumilikdə  tirmə, ya məxmər və xas nəqşlərdədilər .

    Məhəllə əzaçıları şəhərin mərkəzinə, yəni bazara gedirlər.

    Bu 6 məhəllənin əzası qurtulandan sonra  tasua gecəsi  məhəllələrin məscidlərində  sübhə qədər əza olur.

    Tasua gününün nahardan sonrasında şam gəzdirmə mərasimi əzaçıların təriqilə başlayır və işirakçılar 41 dənə şamla Ərdəbilin 41 məscidində şam yandırırlar. Şamlar, imam Hüseynın 41 çadırına işarə eləyir.

    Dəstələrin qabağında təbl və şeypur çalanlar ki hamısı qara geyim geyirlər, əzanın özəl musiqilərini çalırlar. Onların ardınca məhəllənin ələm və bayrağı gedir.  Onların ardında sinə və zəncir vuranlar, qabağında məhəllənin yaşlıları gedirlər.

    Bu dəstələr o zaman ki digər məhəllənin məscidinin qabağına yetişirlər, o məhəllənin yaşlıları tərəfindən qarşılanırlar.

    Ya məsələn, Təbrizin müxtəlif əzadar dəstələri hər il ənənəvi şəkildə əzadarlıq eləyirlər. Bazarın Müzəffəriyə timçəsi bu əzaçılığın mərkəzidir və çoxlu şəhərlərdən gələrlər ta bu əzəmətə şahid olsunlar. Hər dəstə bir məhəllədir və hər məhəllənin qarşısında o məhəllənin ələmi yüklənir. Bu ələmlərin bəzisi tarixidilər. Təbrizin bazarında olan əza mərasiminə qadınların giriş izni yoxdu və bu mərasim tam kişilər mərasimidir.

     

     

     

    Şəbeh

     

    Aşura günü şəhərin müxtəlif yerlərində şəbeh mərasimi qurulur və bir teatr kimi Kərbəla hadisəsi göstərilir. Çadırlar qurulur və oyunçular geyimlərini geyirlər. Qırmızı geyinənlər Yezidin adamları olur, yaşıl rəng geyinənlər Imam Hüseynin. Sonra Kərbəla hadisəsini şeir, musiqi və teatrla icra eləyirlər.

    Şəbih mərasimləri şəhərin meydanlarında, və ya məscidlərin qabağında uç seri də: sübh, nahar və axşam çaği qurulur. Əzaçı qruplar çay, və ya  şərbətlə qarşılanırlar.

     

     

    Aşura ədəbiyatı

     

    Məhərrəm tarixində həmişə görünüb ki, mərasimlər şeirlə qarşılanır: şaxsey, şəbeh, mərsiyələr. Onların hamısında şeirin izini və önəmini görmək olur. O qədər, ki aşura ədəbiyyatı ədəbiyyat da bir önəmli bölüm olub. Bu şeirlər umumiyyətlə, Kərbəla hadisəsini kəlmələrin musiqisilə söyləyirlər və ürəklərdə təsir qoyurlar. Mərsiyə və nohələr Azərbaycan türkcəsində oxunur və tonları da elə əskidə oxunan tondu. Bu  sahədə çoxlu adlı şairlər yaranıb. O adamlardan ən adlısı  Səlim Müəzzinzadeye Ərdəbilidir  ki, səsi hər məhərrəm də Azərbaycanda və azərbaycanlıların ürəyində əyləşir və bu adamların çoxu məhərrəm ayını Səlimin səsilə xatırlayırlar.

    Ya da məsələn, Rəhim Münzəvi və Abbasquli Yəhyəvi, ya Ənvər Ərdəbili ki, şeirləri çox məhurdu.

     

    Seyyedəl Şuhəda masası

     

    Bu günlər bütün məscidlərdə və evlərdə Seyyədəlşuhədə adlı masa açıq olur və xalq bu mübarək masadan yemək yeyir. Yeməklərin  çoxu düyü olar ki, fərqli forlamalarda hazırlanır. Teşt qoyulan gün səhər kimin nəziri olsa, məscidlərin qabağında qurban kəsib ətini yoxsulların arasında paylayar. Aşura tasua günündə küçələrdə və xiyabanlarda çoxlu ehsan verilər və xalq bu ehsanı təbərrük bilib ondan yeyər.

     

    Məhərrəm ayının digər nəzirlərindən qara ya yaşıl geyimlər geyinmək, qara ya yaşıl kaşne boyuna atmak, biləyə yaşıl parça bağlamaq, uşaqları Zolcənah atına mindirmək, uşaği Hz Ali Asğərin beşiyinə qoymağı göstərmək olar...

     

     

     

     

     

    Əski bir mərasimin yeniləşməsi

     

    İranın tarixindən görünür ki, 100 ilə yaxın öncədən məhərrəm mərasimlərində əzaçıların içində bir qrup nəzarətçi təşkil tapırmış və bu qrup əza dəstələrinin qarşısında gedib, yerə duşən şeyləri cəmləyirmışlər. Bu iş ki, nəzafətlə məhərrəm ayını qarşılayırlar, bir xalqın mədəniyyətini göstərir və gələn nəsil üçün yaxşı mədəniyyət yaradır. Hərçənd illərdir yaddan çıxıb.

     

    Ancaq yeni illərdə Ərdəbil şəhərində gənc nəsil bir NJO şəklində səhnəyə gəlib təbiəti qorumağa çalışır. Bunlar “Didebane Təbiəte Ərdəbil “ adıyla – ki, mənası təbiəti qoruyanlardı - məhərrəm günləri yaşıl bir uniformda xiyabanlarda gəzib, yerə tökülən zir-zibilləri cəmləyirlər. Məqsədlərini soruşanda deyirlər ki, “biz çalışırıq, xalqa deyək ki, bir gözəl cəmmiyyətə əl tapmaq yolu bir gözəl ətraf mühit qazanmaqdir”.

     

    Bu gənc nəsil bu işi iki ildir başlayıb, ancaq bu qısa zamanda səsləri İRAN ölkəsinin hər yanına gedib. Bəlkə də gələn illərdə bu iş də - yəni təbiəti qorumaq məhərrəm ayının mərasımlərindən birinə çevrilsin və xalq da bu mədəniyyəti yaratsın ki, ilin bütün aylarında təbiət onlara aiddi və qorumaq lazımdır.

    Yazarın arxivi