Xəbər lenti

  • 2017-03-23
  • 10:00 İran neftinin ilk partiyası bu həftə Belarusa çatdırılacaq
    09:45 Kılıçdaroğlu Londondakı terror aktına münasibət bildirdi
    09:30 Azərbaycan məhsullarının Rusiyaya keçirilməsində problemlər yaranıb
    09:15 Ermənistan Milli Təhlükəsizlik Xidməti Samvel Babayanın həbsini təsdiqləyib
    09:00 Prezident Ərdoğan Tereza Meyə başsağlığı verdi
    03:04 Sevinc Fədai:“Mövlud həmin gün o binanın başına iki dəfə çıxıb...”
  • 2017-03-22
  • 23:50 Silahlı, Londondakı terror hücumunu tək törədib
    23:30 Suriya və İraqda İŞİD-in 180-dən çox lideri öldürülüb
    23:11 Boşanmaların 20-30 faizinin səbəbi: Sosial şəbəkələr
    22:50 "WhatsApp"da 4 yeni funksiya
    22:30 Azərbaycana qarşı amansız olacağıq
    22:10 Bu simptom təhlükəli xəstəlikdən xəbər verə bilər
    21:50 Koalisiya qüvvələri Suriyaya hücumlarını artırıb
    21:30 Londonda törədilən terror nəticəsində qadın ölüb
    21:10 “Naftogaz Ukraine” şirkəti müflis ola bilər
    20:50 Kürdlərə görə Türkiyə ilə dialoqu davam etdiririk
    20:36 Disney "Zveropolis" filmində plagiat edib?
    20:15 İlham Əliyev Pakistan prezidentini təbrik edib
    20:00 Prezidentin oğlu parlament komitəsinin sədri oldu
    19:45 Almaniyada doğulmuş şəxslərin ilk deportasiyası
    19:30 Britaniya parlamentində silahdan atəş açılıb
    19:15 Reks Tillerson tənqidlərlə qarşılaşıb
    19:00 Avropa ölkələri insan hüquqlarına hörmət etməlidir
    18:45 Azərbaycanın dövlət sərhəddini pozan şəxs saxlanılıb
    18:30 Çin Şimali Koreyaya qarşı yeni sanksiyaları dəstəkləmir
    18:15 Danimarkada hicablı işsizlərə müavinət verilməyəcək
    18:00 Xəzərdə meyiti tapılan şəxsin neftçi olduğu müəyyənləşib
    17:39 “DQR”-in sabiq “müdafiə naziri” Samvel Babayan saxlanıldı
    17:15 Mosulda bəşəri faciə baş verə bilər
    17:00 Ukrayna, rus müğənnisini “Eurovision”a buraxmayacaq
    16:45 AZAL - tam sürətlə müflisləşməyə doğru
    16:30 Türkiyə və Rusiya Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzərində birgə işləyir
    16:15 Qənirə Paşayeva Tovuzun ön cəbhədə ailələri ziyarət edib
    16:00 Kompüterlərə uçuş qadağası İŞİD təhlükəsinə görə tətbiq edilib
    15:45 Sabah Bakıda yağış yağacaq
    15:30 Almaniya millisinin futbolçularından qəfil dopinq-test götürülüb
    15:15 İlqar Məmmədovun səhhəti pisləşib
    15:00 BBC "Brexit"ə qərəzli yanaşdığına görə cərimə oluna bilər
    14:45 Serj Sarkisyan, Ter-Petrosyanla bağlı qərarını verdi
    14:30 Maqsud İbrahimbəyovu anım mərasimi keçirilib
    14:15 DYP taksi fəaliyyəti ilə məşğul olanlara müraciət edib
    14:00 Sevgi romanı həvəskarları üçün yeni kitab
    13:45 Qanazlığından əziyyət çəkirsinizsə...
    13:30 Almaniya, Türkiyəyə silah satışını məhdudlaşdırdı
    13:15 İsrail: Suriyaya hücum barədə Putinə bildirmişdik
    13:00 Özümü "Real"da görmürəm
    12:45 Bayram günlərində təcili yardıma daxil olan müraciətlərin sayı
    12:30 Bu il Azərbaycan dili" imtahanında 59 abituriyent imtahansız keçəcək
    12:15 "Yəqin, əllərində qalan köhnə bir nişanı veriblər"
    12:00 Dünya birjalarında neft ucuzlaşır
    11:45 Şimali Koreya raket buraxılışı həyata keçirdi
    11:35 Twitter yüzminlərlə hesabı dondurdu
    11:30 Rusiya türk malının idxalına qoyulan qadağanı götürməyəcək
    11:15 Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəsi 143 dəfə pozub
    11:00 Vaşinqtonda İŞİD-ə qarşı beynəlxalq koalisiyasının toplantısı oldu
    10:45 Azərbaycan-Almaniya matçının hakimləri məlum olub
    24
    02:16:14
    İyun
    2219 nəfər oxuyub

    Fundamental türkçülük - Yazı II

    Türkçülük məfkurəsinin böyük təbliğatçısı, publisist, maarifçi, rəssam, həkim  və təbabət alimi Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycanda yetərincə araşdırılan şəxsiyyətlərdəndir.  Təkrarçılığa yol vermək istəmədiyimiz üçün yazının ərsəyə gəlməsində xeyli çalışdıq. Keçən il Əli bəyin 150 illik yubileyi çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin "Əli bəy Hüseynzadənin 150 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında" 21 yanvar 2014-cü il tarixli sərəncamı olub. Bu sərəncama əsasən Əli Turanın həm həyat və yaradıcılığı geniş araşdırılıb, həm də ona həsr edilmiş silsilə tədbirlər keçirilib.  Ölkənin bir çox tanınmış qələm və elm adamları Əli bəy haqqında müxtəlif xarakterli və həcmli yazılara imza atıblar.  Əslində bu zənginlik bizi xeyli sevindirdi.  Bu inqilabi ruhlu, geniş dünyagörüşlü, böyük maarifpərvərin irsi haqqında nə qədər yazılsa belə, yenə də araşdırmağa böyük bir xəzinə var. Biz də sizə onun həyatından çox az bilinənlərlə bağlı bir yazı təqdim edirik.

     

    Ziyalı ailəsində yetişmiş mütəfəkkir

     

    Salyanda ruhani müəllim ailəsində 1864-cü ildə dünyaya gələn Əli Turan atası Molla Hüseyn Hüseynzadəni və anası Xədicə xanımı kiçik yaşlarında itirir.  Bəlkə elə bu ağır tale onun həyatının həlledici məqamı olur. Babası- 32 il Qafqazın Şeyxülislamı olmuş Şeyx Əhməd Səlyani onu himayəsinə götürür və yaşadığı Tiflis şəhərinə aparır. Əli bəy Hüseynzadə, məhz, Şeyx Əhmədin sənət əsəridir desək, yanılmarıq. Yaxın dostu, dərin mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundzadə ilə tez-tez fəlsəfə, tarix, siyasət, elmlə bağlı söhbətlər aparan Səlyani həm də "Tarixi-ədəbiyyati-türki" kimi bir əsərin müəllifi idi. Belə geniş düşüncəli insanların yanında Əli bəy Hüseynzadə təkcə orta məktəb təhsilini deyil, həm də ruh təhsilini, təhlil etmək qabiliyyətini də inkişaf etdirirdi. 

    Atasının da təhsil aldığı Tiflis gimnaziyasını bitirdikdən sonra Sankt- Peterburqa yola düşən Əli bəy öncə çox sevdiyi, həm də istedadlı olduğu rəssamlıq sahəsində oxumaq istəyir. Amma sonra inanılmaz bir cazibə onu tibbə çəkir. Peterburq universitetində tibb ixtisası üzrə dərslərə başlayır, Mendeleyevin mühazirələrini dinləyir, paralel olaraq şərq fakultəsinin mühazirələrində də iştirak edir. Aldığı tərbiyə və təhsil ona haqsızlıqlara qarşı xüsusi etiraz aşılamışdı. Peterburqda ictimai-siyasi hadisələrdə iştirak edən Hüseynzadə etirazçılara qoşulur, bu da onun təqib olunmasına gətirib çıxarır. Təhsilini tamamlaya bilməyən Əli bəy Peterburqu tərk etmək məcburiyyətində qalır. 

    Lakin təhsildən imtina etməyi düşünməyən Əli bəy Peterburqdan birbaşa İstanbula gəlir. Özünün də dediyi kimi  "türk oğlu, bir türk ölkəsində" təhsilini davam etdirməyə qərar vermişdi.  İstanbula gələn kimi Darülfünün əsgəri-tibb fakultəsinə daxil olur və 1895-ci ildə oranı bitirir. Təhsil aldığı  dövrdə də boş dayanmır. Türkçülük və turançılıq ideyasının nəzəriyyəsinin hazırlanmasında mühüm rol oynayan Əli Turan bu istiqamətdə onlarla insanın yetişməsi üçün  əlindən gələn edir, qoşulduğu dərnəklərdə gənclərə təmənnasız dərslər verir. 1903-cü ildə o, yenə məcburən İstanbulu tərk edib Bakıya qayıtmalı olur. İstanbulda inkişaf etdirdiyi türkçülük ideyalarını Bakıda təşviq eləmək zamanı gəlmişdi.

     

    "Həyat" eşqi

    Əli bəyin həyat və fəaliyyətində ən uğurlu dönəmlərdən biri  "Həyat" qəzetini dərc etdikləri dövr idi. O dövrün ziyalıları olaraq Əlimərdan bəy Topçubaşov, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əsədulla bəy Muradxanov, Fərrux bəy Vəzirov, Adilxan  Ziyadxanov, Mirzə Əsədullayev, Mustafa ağa Vəkilov və Əli bəy Hüseynzadə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin mülkündə toplaşaraq bir qəzet çıxarmağa qərar verirlər. Çünki ziyalılar hesab edirdilər ki, "mətbuat bir millətin lisanı (dili), samiəsi (qulağı), nəzəri (gözü) və beyni deməkdir”. Qəzetin açılmasına icazə aldıqdan sonra təsisçisi Hacı Zeynalabdin başda olmaqla, naşiri  Topçubaşov,  redaktorları Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu olmaqla işə başlayırlar. Əhməd Ağaoğlunun ilk nömrədə dərc olunan "Qəzetimizin məsləki" məqaləsində deyilirdi:  "Ancaq o millət və tayifə təriqi-fəlah və nəcatda olur ki, özünü tanıya! Yəni hər qövm və millət öz qövmiyyəsinə, lisanına, dininə, hazirəsinə, hətta əhvali-atiyasına kəsbi –vaqif etməlidir."

    "Həyat", o dövrlər Azərbaycanda ana dilində nəşr olunan yeganə qəzet olduğu üçün yerli ziyalıların böyük rəğbətini qazanmışdı. "Həyat" da bu sevgini doğrultdu, zamanında millətin dirçəlişində, türkçülüyün təbliğində müstəsna rol oynadı. Cəmi 1 il nəşr olunan qəzet, tam 325 -ci nömrəsi çap olunandan sonra dayandı.

     

     

    Təvazökar Turançı

    Şüurlu həyatını bütünlüklə türkçülüyün inkişafına, ideyalarının yayılmasına sərf eləmişdi Əli bəy. İstər "İttihad və Tərəqqi" yaranan zaman, istər türk ocaqlarının əsası qoyulan zaman kölgədə qalmağa üstünlük vermişdi bu təvazökar insan.  Öyrətdi, öyrəndi, qurdu, yaratdı. Türkçülüyün memarlarından birinə çevrildi. Heç şöhrət haqqında düşünmədi. Hətta Müstafa Kamal Atatürk öz çıxışlarında Cumhuriyyəti quran zaman "Türk ocaqları"nın qurucularının fikirlərindən  çox yararlandıqlarını vurğulamışdı.  "Türk ocaqları"nın  qurucuları olaraq Ziya Gökalp, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Ağaoğlu, Yusuf Akçura, Mehmet Emin Yurdakulun  fikirləri bu gün də Turançılığın təməl ideyalarını təşkil edir.

    İllər sonra Atatürk Əli bəy Hüseynzadə başda olmaqla bu insanlara millət vəkilliyi təklif edir. Şöhrəti və göz önündə olmağı sevməyən Əli bəy "təkpartiyalı dönəmdə millət vəkilliyini qəbul etmərəm" bəhanəsilə Atatürkün təklifinə razılıq vermir. Az sonra Mustafa Kamal Paşa ona çox sevdiyi və faydalı olacağını düşündüyü başqa bir iş təklif edir: Türk Dil Qurumunda çalışmaq. Atatürk, dünyasını dəyişənə qədər Əli bəylə bu qurumda çox böyük işlərə imza qoyurlar,  ilklərin və ənənələrin təməlini atırlar.

     

    Atatürklə dostluq

    Bütün bunlar Atatürkə 1926-cı ildə sui-qəsd cəhdindən illər sonra baş verirdi. Bəzi tarixçilər Əli bəy Hüseynzadənin də o sui-qəsd cinayətinə görə həbs olunması faktını vurğulayırlar. Əli bəy 1889-cu ildə Peterburqda, 1903-cü ildə İstanbulda Sultan II Əbdülhəmidin  onun haqqındakı həbs qərarından Bakıya gedərək qurtulmuşdu.  Amma bu dəfə heç yerə getmədi. Çünki həm bu ittiham onun üçün ağır idi, həm də həqiqətin tezliklə üzə çıxmasını istəyirdi. Həbsi çox qısa bir müddət sürür Əli bəyin, həm Atatürkün müdaxiləsi, həm də onun bu hadisədə tamamilə təsadüfən adının hallanmasının sübut olunması nəticəsində Əli bəy azad olunur. Sui- qəsd cinayətinin səbəbkarlarının  Əli bəyin də qurucularından olduğu "İttihad və tərəqqi”nin fəal üzvləri Qara Kamalın və İzmit millət vəkili Şükrü bəyin olduğu müəyyənləşir, hər ikisi daxil olmaqla 13 şəxs bu cinayətdə günahkar bilinərək edam edilir. Əli bəyin adının hallanmasına səbəb o dönəmdə Qara Kamalı öz mərkəzində ziyarətə getməsi imiş.

    Bu ağır dövrdən sonra onların Atatürklə yaxın münasibətləri davam edir. Əli bəy Hüseynzadənin qızı Feyzaver xanım müsahibələrinin birində bildirir ki, Atatürk səfərlərdən dönərkən Əli bəy ailəsi ilə onu qarşılamağa gedirmiş. Və Atatürk dünyasını dəyişəndə.... Əli bəyin qızı Feyzavər Alpsar o günü belə xatırlayır:

    "Atatürkün vəfat etdiyini ona mən dedim. “Təəssüf” dedi. Sonra gördüm ki, atam Əhməd bəy Ağaoğlunun divara asılmış şəkli qarşısında dayanıb,  “mənim heç kimim qalmadı” - deyə ağlayır. Atamı ilk dəfə onda ağlayarkən gördüm. Çox hüznlü idi."

     

    «TÜRK QANLI, İSLAM İMANLI VƏ FİRƏNG QAFALI OLALIM»

    “Biz avropalıların ədəbiyyatlarına, sənayelərinə, ülum və maariflərinə, kəşfiyyat və ixtiraatlarına müraciət etmək istəyiriz, özlərinə degil. Biz istəyiriz ki, İslam ölkəsinə onların beyinləri, dimağları girsin, boğazları, mədələri girməsin. Biz istəriz ki, ölkəmiz onların beyinlərini həzm etsin, yoxsa mədələrində həzm olunmasın”.

     

    "Maarif, ittihad (milli birlik ), hürriyyət (azadlıq) ! Nə qədər gözəl nemətlər! Bunları unutmayalım! Çünki əsl nicat bu üç qüvvətdədir... ";

     

    Türkçülüklə yanaşı avropalaşmağın da önəmini bütün məqalələrində vurğulayırdı Əli bəy Hüseynzadə. Müsəlmanların ümumi idrakının yüzilliklər əvvəldə qaldığını, bu səbəbdən də Avropada və bütün dünyada çox önəmli hadisələrin gözdən qaçırıldığını, önəmli fürsətlərin əldən verildiyini deyirdi.  Hətta zarafatla "müsəlmanların başı özlərinə qarışmasaydı, Kolumb Amerikanı kəşf edəndən sonra oranın əhalisinin böyük hissəsi müsəlmanlar olardı" deyirdi.

    Türk dünyasında türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək triadasının (üçlü məqsəd) müəllifi olan Əli bəy Hüseynzadə onu özünə fikir babası hesab edən Ziya Gökalpa bu mövzuda bir kitab yazmağı tövsiyə edir. Ziya Gökalp bu formulu "millətini tanı, ümmətini tanı, mədəniyyətini tanı kimi" təqdim edir.  Əli bəy bu üçlüyü milli dirçəlişin, milli istiqlalın formulu sayırdı. 

    Zamanla bu tirada yeni qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin də milli dövlətçilik ideyasına çevrildi. Bu ideya bayrağımızın rənglərinə daşındı, bu gün Azərbaycanın dövlət bayrağı Əli bəy Hüseynzadənin Azərbaycan cümhuriyyətinə ən böyük iki hədiyyəsindən biridir.  İkinci hədiyyə Azərbaycan Cumhuriyyətinin adıdır.  Hüseynzadə qurulmaqda olan  gənc dövlətimizlə bağlı "Azərbaycanda düşündüklərim" adlı bir məqalə yazır. O məqalədə yeni qurulan dövlətimiz üçün üç ad təklif edir:

    1. Qafqaz Azərbaycanı;

    2. Azərbaycan Cumhuriyyəti;

    3. Qafqaz Türk Dövləti.

    Və bu adlardan biri qəbul olunur.

    Bu gün dövlətimizin və millətimizin əvəzsiz aşiqi Əli bəy Hüseynzadənin müəllifi olduğu üç rəngli bayrağımız yenidən dalğalanır və ümid edirik ki, onun ruhu rahatdır.

    Əli bəy Hüseynzadə Turanın həyatına həsr olunmuş bu yazımızda sizi onun həyatının bütün məqamları ilə deyil, daha az bilinən tərəfləri ilə tanış eləməyə çalışdıq. Çünki rəssam, həkim, siyasətçi, fikir adamı, qəzetçi olan bu dərin insanın 76 illik ömrünü bir məqalədə əks eləmək imkansızdır. Təsadüfi deyildi ki, Yusif Akçuralı onun haqqında deyirdi:  "Əfsanəvi Əli bəy dünyanın bütün dillərini, elm və fənlərin hər növünü, ədəbiyyat və incəsənətin hər şöbəsini tamamən əhatə etmiş və tətbiqə müvəffəq olmuş fövqəlbəşər idi ... "

     

    Ucundadır dilimin

    Həqiqətin əzəmi.

    Nə qoydular söyləyim,

    Nə kəsdilər dilimi!  

    Bilirmisən cahillər

    Nə etdilər vatana?

     Nə qoydular uyusun,

    Nə qoydular uyana.  

    Böylə durmaq uyuşuq,

    Rəvamı bir diriyə!?

    Nə getmədə iləri,

    Nə dönmədə geriyə.  

    Düşman qırar qapıyı

    Biz içərdə qayğusuz.

    Nə evləri ayırır,

    Nə bir evli oluruz.  

    Ayıltmadı qələmim

    Şu türk ilə əcəmi.

    Nə qoydular yazayım,

    Nə qırdılar qələmi.

     

    Digər yazılar:

    Fundamental türkçülük - Yazı I