Xəbər lenti

  • 2017-03-25
  • 15:25 Kılıçdaroğlu: 4 milyon suriyalıya vətəndaşlıq veriləcək
    15:10 "Bakı-Tbilisi-Qars Qara dənizdən çəkiləcək dəmir yoluna birləşdiriləcək"
    15:00 Azərbaycana yaşamağa gələnlər gedənlərdən çoxdur
    14:45 Romada Avropa İttifaqının yubiley sammiti başlayıb
    14:37 Bərzani Kürdüstandan danışdı: Türkiyə də hazırdır...
    14:15 İngiltərə də FETÖ ilə bağlı iddiaları qəbul etmədi
    13:53 Xəzərdə zəlzələ olub
    13:35 Suriyada hava hücumu: 12 nəfər dinc sakin öldü
    13:16 Flinn Fətullah Güləni ABŞ-dan qaçırıb Türkiyəyə verəcəkdi - İDDİA
    12:49 Tramp Yunkerlə Tusku səhv saldı
    12:30 Merkel: Aİ çox səhvlərə yol verib
    12:15 Həftə sonuna olan hava proqnozu
    12:00 Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
    11:50 ABŞ-ın hərbi təyyarəsi İndoneziyada məcburi eniş etdi
    11:37 Rusiya Bakıda doğulan ermənini beynəlxalq axtarışa verdi
    11:17 Yunker: "Balkan yarımadasında müharibə başlaya bilər"
    10:52 Bayram günləri yol qəzalarında ölənlərin sayı artdı
    10:40 Samvel Babayan həbs edildi
    10:28 Ermənilər mövqelərimizi 117 dəfə atəşə tutub
    10:22 Tillerson Türkiyəyə bu tarixdə gedəcək
    09:57 Trampa zərbə: layihəsi qəbul olunmadı
    09:36 Qızıl bahalaşdı
    09:18 AB: Türkiyə atəşlə oynayır
  • 2017-03-24
  • 23:54 İranda 130 maşın toqquşdu: 59 yaralı
    23:40 Yıldırımdan Kılıçdaroğluna: Əyləci boşalmış avtomobil kimi...
    23:25 Anar Məmmədovun əmlaklarına həbs qoyuldu - Məhkəmə qərarı
    23:18 Türkiyəyə girmək istəyən 4 PKK-lı saxlanıldı
    22:57 Ərdoğan Türkiyə-Finlandiya matçını izlədi
    22:45 ABŞ-dan Səudiyyə Ərəbistanına növbəti məhkəmə şikayəti
    22:16 Nazirin biabırçı təqdimatı: Xaosun, terrorun memarı...
    21:48 Dünyanın 100 ən gözəl qadını seçildi - türklər də var
    21:36 ABŞ HİV-lə mübarizə üçün Ukraynaya 22 milyon dollar ayırdı
    21:12 İslamofobiçilərin gözlədiyi olmadı: London terrorçusunun əsl adı...
    20:57 Dəkkədə kamikadze özünü partlatdı
    20:43 Nalbandyanla Hoqland görüşdü: Qarabağdan danışdılar
    20:15 Türkiyədə yenə zəlzələ oldu
    20:00 Qırmızı iPhone 7 bu gün satışa çıxarılır
    19:45 "Bugatti" 39 min dollarlıq velosiped hazırladı
    19:23 İŞİD Çeçenistandakı hücumun məsuliyyətini üzərinə götürdü
    19:00 Türkiyə hökuməti “Mercedes”i araşdıracaq
    18:47 Serbiya NATO üzvü olmayacaq
    18:40 İlham Əliyev yunanıstanlı həmkarını təbrik etdi
    18:30 Putinlə Le Pen görüşdü
    18:09 Somali üçün SOS çağırışı: 100 mindən çox uşaq acından öləcək
    17:45 Kuşadasında miqrant qayığı batdı: 11 ölü
    17:30 London terroruna görə tutulanların sayı 9-a çatdı
    17:15 WikiLeaks-dən CİA ilə bağlı növbəti iddia
    17:00 Kiyevdə öldürülmüş sabiq millət vəkilinin qatili məlum oldu
    16:50 Angela Merkel: Türkiyədəki referendumu gözləyək
    16:37 Şimali Kipr referenduma erkən gedəcək
    16:17 Bolqarıstan türk jurnalistləri ölkəyə buraxmadı
    16:00 Kanadadan İslamofobiya əleyhinə qanun
    15:45 Berti Foqts Bakıya gəlib
    15:20 ABŞ-a gediş çətinləşir: yeni viza qaydaları
    15:05 İŞİD türkmən kəndinə basqın etdi: 5 nəfər güllələndi
    14:50 Venesuela əsgərləri Kolumbiyadan çıxdı
    14:40 Türkiyədə zəlzələ oldu
    14:26 Hüsnü Mübarək azadlığa buraxıldı
    14:06 Müdafiə naziri ön xətdə yoxlama apardı
    13:55 Ərdoğan britaniyalı nazirlə görüşəcək
    13:48 AFFA "Zirə" klubunu cərimələdi
    13:36 Lapşin anası ilə görüşdü
    13:25 SOCAR Ukraynaya aviasiya yanacağı satacaq
    13:15 "Sberbank"dan Dadaşeva bacıları haqda yazılanlara təkzib: Yalandır
    13:00 London terroruna görə Azərbaycan səfirliklərinin bayraqları endirildi
    12:55 Çeçenistanda toqquşma: 6 rus əsgəri öldürüldü
    12:44 Azərbaycanda yenilik: virtual laboratoriya yaradılır
    12:38 Qeyri-qanuni taksi sürənlər cərimələndi
    12:25 Sabah Bakıda 14 dərəcə isti olacaq
    12:18 Azərbaycan nefti bahalaşıb
    12:10 Bayram günləri yol qəzalarında ölən və yaralananların STATİSTİKASI
    11:55 Daha bir miqrant faciəsi: 250 nəfərin öldüyü deyilir
    11:45 3 mindən çox Rusiya vətəndaşı Ermənistana gedib
    07
    22:26:35
    İyul
    1251 nəfər oxuyub

    Fundamental türkçülük - Yazı III

    “Arzularımızın tərcümanı”

    Türk dünyasının, türkçülük düşüncəsinin memarlarından olan Qaspıralı İsmayıl bəy...

    Düzü, layihəni başladığım vaxt seçdiyimiz 9 böyük türkçü ilə bağlı əlavə bu qədər informasiya öyrənəcəyimi təsəvvür belə eləmirdim. Onlar haqqında yetərincə məlumatım var deyə düşünürdüm. Amma elə deyilmiş. Bu insanlar nə qədər dərinmiş... Oxuduqca oxumaq, öyrənmək, dərinliyinə varmaq və ən nəhayət, təbii ki, dönə-dönə örnək almaq istəyir insan.

    O - türk dünyasının fikir babalarından biri, müəllim, millətin yorulmaz əsgəri, yazıçı-publisist, redaktor İsmayıl bəy Qaspıralı da, məhz, belə insanlardan biri  idi...

    İsmayıl bəyin həyatı o qədər maraqlı, fərqli, keşməkeşli olub ki, bu böyük şəxsiyyət yenidən başlamaqdan, öz əsas məqsədi üçün illərlə eyni hədəfə vurmaqdan yorulmayıb, usanmayıb. Yoluna çıxan maneələrə, məqsədli şəkildə hədəf seçilməsinə, təzyiqlərə və təqiblərə baxmayaraq heç bir vəchlə geri çəkilməyib.

    İsmayıl bəy Krım müharibəsinin ən şiddətli vaxtında, 1851-ci ilin baharında  Baxçasaray yaxınlığındakı Avcıköydə (Ovçukənd) dünyaya gəlib. Atasının doğma kəndi olan Qaspirinskinin adını soyad kimi istifadə edən İsmayıl bəy təhsilinə 10 yaşında başlayıb. Öncə 2 il Akməscid litseyində, sonra Voronej əsgər məktəbində, ən sonda Moskva hərbi akademiyasında təhsil alıb. Məhz, əsgər məktəblərində təzyiqlərə, panslavizmin (slavyan xalqlarının məskunlaşdığı bölgələrdə formalaşan millətçilik ideyası) ağır təsirinə məruz qalan İsmayıl bəydə öz millətinə sevgi güclənir və ömrünü bu sevginin təbliğinə həsr eləmək qərarına gəlir. Əsgər akademiyasında təhsilini, məhz, bu təzyiqlər və toqquşmalar üzündən yarımçıq qoyub Krıma qayıdan Qaspıralı Zəncirli mədrəsəsində müəllimlik fəaliyyətinə başlayır. Amma zabit olmaq, həm də bir türk zabit olmaq arzusu onu rahat buraxmır. Buna görə də 1871-ci ildə 20 yaşlı gənc İsmayıl Fransaya yola düşür. Parisdə hərbi təhsilini 3 il içində tamamlayaraq İstanbula gəlir. Amma onun türk zabiti olmaq istəyi yenə də həyata keçmir, Rusiyanın İstanbuldakı səfiri ona var-gücüylə mane olur. Qaspıralı məcburən Krıma qayıdır və düz 4 il heç bir yerdə işləmədən sadəcə öz üzərində çalışır, oxuyur, yazır, xalqın maariflənməsi üçün yeni metod işləyib hazırlayır. 1878-ci ildə sevimli şəhəri Baxçasaraya bələdiyyə başqanı seçilir. Bütün maneələrə və məhdudiyyətlərə baxmayaraq, o, bu vəifəni icra edərkən hədəflərinin bəzilərini də tətbiq etməyə çalışırdı. Eyni zamanda müxtəlif imzalarla qəzetlərə məqalələr yazır, paralel olaraq risalələr dərc etdirirdi. Rusiya höküməti bu fərqli imzaların altında eyni xətti görürdü və çox keçmədən bu risalələrin nəşrinə qadağa qoyulur.

    Yazıçı, publisist, siyasi xadim, istiqlal mücahidi Ceyhun Hacıbəyli onun haqqında deyirdi: «Həqiqətən də müsəlman-türk olub İsmayıl bəy Qaspıralı kimi bir xadimi dəyərləndirməmək olmaz». («İsmayıl bəy Qaspıralı» məqaləsindən, «Kaspi», № 204, 13 sentyabr, 1914).

     

    Tərcüman

    Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti qurucularından «Müsavat» partiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə:  

    “«Dilə, fikrə və işə» bağlı bir türk sifətiylə böyük müəllimin yaratdığı müvəffəq əsərin ildönümünü keçirərkən, istiqlalları üçün çalışan türk elləri arasında ən çox iztirab çəkən və ən müstəqil mövqedə bulunan krımlı qardaşlarımıza demək istəyirik ki, qardaşlar, sarsılmadan yüyürünüz, əski tarixində şanlı hadisələr və yeni tarixində də «Tərcüman» kimi qəzetlərə malik bulunan bir vətənin övladı heç bir zaman haqq etdiyi istiqlal və hürriyyət nemətindən məhrum edilə bilməz!”

    "Tərcüman" açmaq üçün İsmayıl bəy ilk dəfə 1881-ci ildə çar hökumətinə müraciət edir.  O dövrdə bələdiyyə başqanı olmağına baxmayaraq hökumət ona imtina məktubu göndərir.  İsmayıl Qaspıralı  geri çəkilmir.  Və nəhayət, 1883-cü ildə türkcə olan hissəsinin eynilə ruscaya tərcümə olunması şərtilə "Tərcümani Əhvali Zaman" qəzetinin nəşrinə icazə ala bilir. Ailəsinin zinət əşyalarını və bahalı paltarlarını sataraq qəzeti nəşr edən Qaspıralı ilk nömrədən “Tərcüman” üçün abunə toplaya bilmişdi.  “Tərcüman” Rusiyada çıxan türkdilli qəzetlərin arasında ən uzun ömürlüsü olur və tam 33 il bəzən həftəlik,  bəzən həftədə bir neçə dəfə olmaqla nəşr edilir. Bu qəzeti İsmayıl Qaspıralının şah əsəri də hesab eləmək olar. Çünki qəzetində tək türkçülüyə yox, bütün müsəlmanların problemlərinə yer ayıran böyük maarifçinin xüsusi yanaşması, maraqlı məqalə seçimləri sayəsində qəzet tezliklə Rusiya sərhədlərini aşır, Çində, İranda, Misirdə də böyük maraqla satılmağa başlayır. O həm də “Tərcüman” vasitəsilə ortaq türk dilini yayır, populyarlaşdırırdı. Türk milləti üçün çox əhəmiyyətli  işlər görmüş böyük insan   İ.Qaspıralı  "Dildə, fikirdə, işdə birlik" ideyasını da “Tərcüman”ın köməyi ilə həyata keçirməyə çalışırdı.  O, Rusiya Müsəlman İttifaqının III Konqresində də dil birliyi fikrini müzakirəyə çıxarır və bu dili rəsmi dil olaraq qəbul etdirir. Məhz, onun sayəsində bir neçə ildən sonra artıq 40-ya yaxın qəzetin nəşrində “Tərcüman”da istifadə edilən ortaq türk dilindən (Qaspıralı dili) istifadə olunurdu.

    İ.Qaspiralı qəzet nəşrinin xüsusi gücünə inanırdı və deyirdi: “Qəzet nəşrini mənimsəmiş bir millət gec-tez öz varlığını onu inkar edənlərə göstərəcək və haqqını tanıdacaqdır”.

    Eyni zamanda İsmayıl bəy Qaspıralı “Tərcüman”dan başqa 10-a yaxın broşüranın, 5 qəzet və jurnalın da nəşrinə imza atmışdı. Məsələn, İ.Qaspiralının qızı və Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Baş naziri Nəsib bəy Yusifbəylinin həyat yoldaşı Şəfiqə xanım qadınlar üçün Rusiya müsəlmanlarının ilk jurnalı olan «Aləmi-nişvan»ı (1906-1910) nəşr etdirmişdi, jurnal “Tərcüman”ın redaksiyasında dərc olunurdu.  Bundan başqa “Aləmi Sübyan" (1906-1912), Qahirədə dərc olunan "Al Nahdah" kimi nəşrlər də vardı.

     

    Səyahət və yeni səfərlərin təsirindən yaranan əsərlər

    Qaspıralının əsərlərinin siyahısını burda sizə vermək fikrindən uzağıq. Çünki İsmayıl bəyin yaradıcılığı xeyli zəngindir. 40-dan çox əsərin adını burda yazmaq əvəzinə onlardan bəziləri haqqında danışmağa üstünlük veririk. İsmayıl bəyin əsərlərinin ərsəyə gəlməsində əhəmiyyətli rolu onun səyahətləri  oynamışdı. Fransada hərbi təhsildən başqa o, islam konfranslarını, müsəlman ittifaqlarının görüşlərini keçirmək üçün Qahirəyə, Hindistana, ərəb ölkələrinə səfərlər edirdi. Türkiyədə hökumətin elanından sonra da yenidən onun üçün doğma olan İstanbula gəlmiş və böyük coşqu ilə qarşılanmışdı. Gördükləri və şahid olduqları insanlara  ideyalarını daha doğru və faydalı şəkildə çatdırmaq üçün ona çox kömək edirdi.
    Prof.dr. Turan Yazgan (Türk Dünyası Araşdırmaları Vakfı başqanı): «Məncə, İsmayıl Qaspıralı türk tarixinin yetişdirdiyi, türk millətinin gələcəyinin təsbit edilməsində ən doğru idealları irəli sürmüş çox böyük bir mədəniyyət, siyasət xadimi və düşüncə sahibidir». («İsmayıl bəy Qaspıralı» sənədli filmində çıxışından. TRT-2, 7-14-21 aprel 2004)

    «Firəngistan məktubları», «Darrürrahat müsəlmanları», «Sudan məktubları», «Qadınlar ölkəsi» və s. kimi bədii əsərləri – roman və hekayələri qələmə alan İ.Qaspıralı Şərq ölkələrinə səyahətindən sonra «Bir-iki gün İstanbulda», «Qafqazda üç-beş gün», «Zaqafqaziya boyu», «Baxçasaraydan Daşkəndə səyahət», «İslam ölkələrinin məişəti», «Buxarada nə gördüm», «Misirdən məktub», «Maarif yolunda», «Hind yolunda», «Hinddən dönərkən» və s. bədii-publisistik əsərləri – səyahət oçerklərini yazmışdı.

    "Baxçasaray məktubları"  İ.Qaspıralının məram və planlarını, hədəflərini, ömür boyu izləyəcəyi proqramı əks etdirir sanki. Yuxarıda göstərdiyimiz kimi hərbi litseydə oxuduğu zaman İsmayıl bəy panslavizmin birbaşa şahidi olmuş, təzyiqlər görmüşdü. Məhz, bu əsərində Rusiyada rus və türk, rus və müsəlman xalqlar arasında nifrətin, kinin azaldılmasının, Rusiyada yaşayan müsəlmanların sayının nəzərə alınmasının vacibliyini və artıq daha yumşaq münasibətlərin qurulması ilə müsəlman əhalinin fəal vətəndaş kimi ölkəyə qazandırlmasının yollarını göstərir.

    «Firəngistan məktubları» adlı əsərində baş qəhrəman olaraq İsmayıl bəy öz prototipini yaradır. Molla Abbas onun əvvəllər də məqalələrində istifadə etdiyi imzalardan biri idi və sonra bu əsərin baş qəhrəmanı oldu. Bu əsər Avropaya səyahətnamədir. O öz dil və din qardaşlarına Avropanı tanıtmaq arzusunda olduğundan danışırdı. Amma bu əsərdə eyni zamanda tarixə, Avropadakı türk-islam tarixi abidələrinə, Avropanı fəth etmiş türk sərkərdələrə də xüsusi yer ayrılıb.

    Qaspıralının ən maraqlı əsərlərindən biri də “Qadınlar aləmi”dir. Əsərin qəhrəmanı «Firəngistan məktubları»nda olduğu kimi Molla Abbasdır. O, Sudan səyahəti zamanı əsir düşür və onu Qadınlar ölkəsinə aparırlar. Bu ölkədə bizim adət elədiyimiz quruluş tam fərqlidir. Ölkəni qadınlar idarə edir, kişilər isə ev işlərinə, uşaqlara baxırlar. Qaspıralı bu əsərdə sanki yaşadığı cəmiyyətin kişi-qadın münasibətindəki eybəcərliyi göstərmək istəyib və müəyyən mənada buna nail olub.

    İsmayıl bəy şərəfli, milləti üçün faydalı bir ömür yaşayır. O, 63 yaşında Baxçasarayda vəfat edir. Onun dəfnində minlərlə insan iştirak edir və millət aşiqi, yorulmaz idealistə öz son borclarını yerinə yetirirlər. İsmayıl bəyin ölüm xəbərini eşidən Mirzə Ələkbər Sabir bir şeir yazır və Qaspıralının ölümünü günəşin batmasına, kəhkəşanın bitməsinə bənzədir.

    Qaspıralının əsərlərinin hər cümləsi özü başqa bir əsərdir, başqa bir dünyadır. Sonda o əsərlərin bəzilərindən seçilmiş fikirləri təqdim edirik.

    · Millətin nə fikirdə və nəyə qadir olduğunu gələcək göstərəcək. Mənə gəlincə, siyasi inanc və görüşümün əsası, təməli «türkoğlu türk» olduğumdur. Öncə Türk olmadıqca nə aristokrat oluram, nə də demokrat. Nə xalqçı oluram, nə sosialist. Əgər mənə «türklükdən, millətçilik fikrindən əl çək, səadətə çatarsan» - desələr, mən bu cür səadətdən bədbəxtliyi üstün tutaram. Mənim mən olmamağım nə ağlıma gələr, nə vicdanıma sığar («Zamanımızın məsələləri»).

    · Milli mənsubiyyət hər şeydən müqəddəm, hər şeydən müqəddəsdir («Zamanımızın məsələləri»).

    · Ədalətsiz, insafsız bir müsəlmanın ağzına yüyən, başına noxta salıb, ədalətə bağlamaq şəriətə zidd deyil, əksinə, ona uyğundur («Zülm haradan gəlir»).

    · Böyük bina tikiləndə kiçik daşlar da işə yarayır («Arslan qız»).

    · Bütün nöqsanlarımız milli məktəblərimizin nöqsanından, pərişanlığından irəli gəlir («Məzhəbi-iştirakıyyun»).

    · Gələcəkdə millətlər orduları ilə deyil, mədəniyyət və kəmalət ilə iş görəcəklər («Rusiyanın islam siyasəti»).

    · Millətə xidmət etmək istəyirsən, əlindən gələn işlə başla («Firəngistan məktubları»).

    · İngilis dili şeytan dilindən güclüdür («Firəngistan məktubları»).

    · Xəstə ağacda sağ meyvə olmaz («Darrürrahat müsəlmanları»).

    · Qadınlara əsir düşmək, divanələr əlinə düşməkdən daha yaxşıdır («Sudan məktubları»).

    · Düşmən məktubu hiylədən ibarət olur, onda xoş xəbər axtarma («Arslan qız»).

    · İnsanların görüş və düşüncələri fərqli ola bilər. Lakin bu hal milliyyət, xalq düşüncəsinə əngəl olmamalıdır. Bir ananın üç övladının üç fərqli fikri, düşüncəsi ola bilər. Amma anaya münasibətdə fərqli fikir olmamalıdır («Zamanımızın məsələləri»).

    · Bir millətə ilk öncə lazım olan üç şeydir: milli düşüncə, milli dil, milli təhsil («Zamanımızın məsələləri»).

    · İqtisadi düşkünlüyümüzə, fikir və ağıl hərəkətsizliyimizə görədir ki, Şərqdə bir yazar ortaya çıxarsa, Qərbdən yüz fikir, yüz əsər, yüz ədib çıxar. Bu vəziyyət halımızın nə qədər müşkül olduğunu daha gözəl anladır («Müsəlmanlar konqresi»)

    · Əgər «əski mollalarımız» dilə ərəb və fars sözlərini doldurduqları kimi «yeni mollalarımız», yəni sivilizasiyalılarımız fransızcadan, nemescədən söz qəbulunu moda və adət etsələr, gələcəkdə türk dili… çox çirkin, çox yad görünəcəkdir («Osmanlıca və sadə türkcə»).

    · Mərhum Həsənbəy Məlikovun təşəbbüsündən («Əkinçi»nin nəşri nəzərdə tutulur – T.A.) bu günə qədər Azərbaycanda türk dili çalışıldı; qəzetlər, teatrlar, risalələr türk dilində nəşr edildi… Qardaş-qardaşı gördü, tanıdı, təkrar qucaqlaşdı, birləşdi… («Farsimi, türkimi»).