Xəbər lenti

  • 2017-02-19
  • 16:00 Qərbi Mosulun iki yaşayış məntəqəsi İŞİD-dən azad olunub
    15:27 ABŞ Cənub Şərqi Çin dənizinə aviadaşıyıcı zərbə qrupu göndərib
    15:02 Əfqanıstanda 14 nəfər donvurma nəticəsində ölüb
    14:43 Azərbaycanda xəstəxana yandı
    14:03 ABŞ Polşaya daha minə yaxın hərbçi göndərir
    13:34 İran nüvə silahı istehsal etmək niyyətində deyil
    13:08 Bakıda Dünya Kubokunun finallarına start verildi
    12:19 Konqoda silahlılar 25 dinc sakini öldürüb
    12:05 Sabaha olan hava proqnozu
    11:42 Ermənilər atəşkəsi 37 dəfə pozdu
    11:26 Bu bazar Vurğun Əyyub tövsiyə edir...
    11:25 Tramp: "Mən NATO-nun fanatıyam"
    10:42 Zannier:Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasında irəliləyiş yoxdur
    10:26 Mosulun qərb hissəsinin azad olunmasına başlanıldı
    10:12 Çində 2020-ci ilədək 74 hava limanı inşa olunacaq
    09:46 Həmid Rza Bakai prezidentliyə namizəd oldu
    09:35 Qatar relsdən çıxdı: ölən və yaralananlar var
  • 2017-02-18
  • 23:57 Çilidə 6,4 bal gücündə zəlzələ olub
    23:46 Şahan Gökbakar "Receb İvedik 5" qərarını açıqladı
    23:26 Binali Yıldırım Mayk Penslə görüşdü
    23:13 Misir Qəzza ilə sərhəd qapısını açdı
    22:53 Prezident Münxendə panel-müzakirədə iştirak edib
    22:38 Poroşenko: "Putin beynəlxalq hüququ pozur"
    22:15 Ərdoğanı seçkilərdən əvvəl prezident elan etdilər
    22:00 İrəvanda etiraz aksiyası keçirilir
    21:42 Tarif Şurası: "Həqiqətə uyğun olmayan məlumatlar gəzir"
    21:33 Qənirə Paşayeva: "Azərbaycanın arxasında Türkiyə var"
    21:07 Binali Yıldırım: "Türkiyə ordusu Raqqaya girməyəcək"
    20:54 Rusiya "DXR" və "LXR"in verdiyi pasportları tanıdı
    20:49 Prosineçki iddialara cavab verdi
    20:31 AKP üzvünə Atatürkü təhqir etdiyi üçün cinayət işi açıldı
    20:06 Türkiyə hava limanında bomba həyəcanı
    19:56 "Azadlıq" qəzetinin müxbiri əfv olunmaq üçün prezidentə müraciət etdi
    19:38 Elmar Məmmədyarov Rumıniyanın xarici işlər naziri ilə görüşüb
    19:15 Cocuq Mərcanlıda minaatan mərmi aşkarlandı
    18:55 Belçikada qatar relsdən çıxıb, ölən və yaralananlar var
    18:40 Ziya Məmmədovun saytları Ramil Usubovu "vurur"?
    18:32 Bu il Novruz bayramı necə keçiriləcək?
    18:11 Tayvan sahillərində zəlzələ - 4,4 bal gücündə
    17:54 Çin Şimali Koreyadan kömür idxalını dayandıracaq
    17:45 Elmar Məmmədyarov ATƏT-in baş katibinə Yerevan ofisini şikayət etdi
    17:26 Hulusi Akar prokurorluğa çağrıldı
    17:10 MHP müxalifləri referenduma "Yox" dedi
    16:57 800 uşaq qidadan zəhərləndi - YAPONİYADA
    16:45 Prezident BMT-nin baş katibi ilə görüşdü
    16:33 Şanlıurfadakı terraktı PKK törədib
    16:08 Ceyms Ceffrey: "Suriyanı Rusiya və İrana peşkəş çəkə bilmərik"
    15:54 "Milan" klubu Çinə satılır
    15:39 SOCAR İrana beynəlxalq şirkət yaratmağı təklif etdi
    15:32 Bu kinoteatr dünyada bir ilk olacaq
    15:10 Həbsdə olan zabit erməni nazirə açıq məktub yazdı
    14:56 İlham Əliyev Türkiyənin baş naziri ilə görüşdü
    14:43 Bu, həmin dövlətlərin Azərbaycanla olan münasibətlərindən asılıdır - Vahid Əhmədov
    14:27 ABŞ İranın nüvə silahı əldə etməsinə mane olacaq
    14:12 Neft Fondunun aktivləri azalıb
    14:11 Daha bir itkin düşən neftçinin meyiti tapıldı
    13:54 Netanyahu Trampı İsrailə dəvət etdi
    13:48 Azərbaycanda kreditlər ucuzlaşıb
    13:26 İndoneziyada Xocalı soyqırımı ilə bağlı tədbir keçirilib
    13:09 Azərbaycan prezidenti Münhendə Binəli Yıldırımla görüşüb
    12:51 Azərbaycan hərbçiləri beynəlxalq tədbirdə iştirak edir
    12:45 Belarus İranla neft tədarükünə dair saziş imzalayıb
    12:33 Fələstin İsrail arasında yenidən gərginlik
    12:05 Binəli Yıldırım və Merkel görüşdü
    11:58 İran Qarabağda keçiriləcək referendumu tanımır
    11:53 İstirahət gününə olan hava proqnozu
    11:50 İtaliyanın iqtisadiyyat naziri Bakıya gəlir
    15
    18:28:20
    Noyabr
    814 nəfər oxuyub

    Fundamental türkçülük - Yazı VII

    Əhməd Cavad - bir ölkənin HAQQ bağıran səsi


    Bir millətin mədəni səviyyəsi onun ədəbiyyatı ilə ölçülür desək, yanılmarıq.  Amma tək mədəni səviyyəsimi? Dünyagörüşü, müqavimət ruhu, inkişafı, tarixi hamısı ədəbiyyatdan keçmirmi sizcə? Axı ədəbiyyat birbaşa millətin yaşamından keçir, qaynaqlanır, ruhunu alır və tamamilə xalqın əksinə çevrilir. Çox təəssüf ki, bizim xalqın ədəbiyyatı da 30-cu illərdən sonra öləziməyə, sönməyə başladı sanki.  Sovet imperiyası xalqın "ruh adamlar"ını kütləvi şəkildə qətl etməyə başlayandan sonra... Bu gün sizə onlardan biri, dönməz türkçü, əvəzolunmaz qələm adamı,  hüceyrələrinə qədər millət aşiqi olan Əhməd Cavad haqqında danışacam - Axundzadə Cavad Məmmədəli oğlu haqqında...
    Cümhuriyyət dövrümüzün ən parlaq şəxslərindən biri o Əhməd Cavad - Axundzadə Cavad Məmmədəli oğlu 1892-ci ildə o zamanlar Gəncə qəzasına aid olan Şəmkirin Seyfəli kəndində doğulmuşdu. Balaca vaxtından atasını itirən Əhməd müasirlərinin bir çoxu kimi ilk təhsilini din üzrə almışdı.   Türk, ərəb, fars dillərini, Şərq ədəbiyyatını öyrənməklə yanaşı Qurani Kərimi də əzbər bilirdi.  Buna baxmayaraq “Cəmiyyəti-xeyriyyə”nin Gəncədə açdığı ruhani seminariyasında (“Məktəbi - ruhaniy- yə”) təhsil alır və 6 illik təhsili dövründə Hüseyn Cavid, Sevad Cavad, Abdulla Sur kimi düşüncə aydınlarının təsirində milli istiqlal, türkçülük sevdasına yoluxur. Hətta elə türkçü alim Sevad Cavadın şərəfinə özünə eyni təxəllüsü götürdüyü də deyilir. Seminariyanı bitirən kimi gənc Əhməd müəllimlik fəaliyyətinə başlayır.  Dərs verməklə yanaşı şeirlər də yazır, ilk şeirlərinin oxucuları da elə tələbələri olur.  Amma şeirlər bir müddət sonra kitab şəklində dərc olunur. Birinci kitabı “Qoşma” 1916-cı ildə, "Dalğa" adlı ikinci kitabı isə 1919-cu ildə yayınlanır.  Hələlik isə gənc Əhmədi Türk ordusunda savaş gözləyirdi. 1912-1913-cü illərdə Azərbaycanda Türk Ordusu üçün maddi yardım toplanmağa başlayır və bu vəsilə ilə bir çox gənc İstanbulda qurulmuş "Qafqaz Könüllüləri Birliyi" adlanan döyüş birliyinə qoşulurlar. Əhməd Cavad da onlardan biri olur,  döyüşlərdə aktiv iştirak edir. İkinci dəfə Əhməd Cavad 1915-ci ildə erməni qətliamına məruz qalmış Qar-Ərzurum bölgəsində təşkil olunan yardım kampaniyalarına qoşulur. Döyüş xətti üzrə məsul olan Hüsrev Paşanın köməkçisi, maddi yardım paylanması üzrə cavabdeh katib olur. Yaralı və əsir türk əsgərlərini ziyarət edir, köməyini əsirgəmirdi.  
    I Dünya Müharibəsi zamanı işğal edilərək Batumun tabeçiliyinə verilən Artvində, Rizədə, Trabzon və Ərzurumda fəaliyyət göstərmişdir.  Türk ordusu üçün çalışdığı günlərini də şeir misralarına tökən Əhməd Cavad deyirdi: 

    Qardaş, imdada gəldim!
    Ziyafət görmədim, yaslıdır ellər,
    Çoxalmış məzarlar, dərdini söylər,
    Talanmış şanələr, pozulmuş tellər,
    Olduğunu duydum, imdada gəldim!
    Yarılmış qorxudan pəmbə dodaqlar,
    Aşıqlar ah çəkir, dərdindən ağlar,
    Bax, nələr söyləyir tarlalar, dağlar,
    Qardaş səsi duydum, imdada gəldim!

    Qarları boyamış məzlumlar qanı,
    Ölənlər çox, fəqət, məzarı hanı?
    Ayaqlar altında şöhrəti, şanı,
    Yerdə qalan görüb, fəryada gəldim!
    Həyatını tamamilə təmənnasız olaraq millətə həsr etməyi seçmiş Əhməd Cavad “Cəmiyyəti-xeyriyyə”nin xətti ilə fəaliyyətini Gürcüstan, Dağıstan, Avarıstanda da davam etdirirdi. Müharibə dövründə və müharibədən sonra gördüyü dəhşətlər onun yaradıcılığında dərin iz buraxmış, “Şəhid əsir”, “Mayis”, “Oyan”, “Yazıq”, “Uf, bu yol” şeirləri yazılmışdı. Müharibə, millət mövzusu Əhməd Cavad yaradıcılığında Acarıstanda Süleyman bəyin qızı Şükriyyəni görüb aşiq olana qədər aktual oldu. Və o zaman Cavad ilk dəfə sevgi şeiri yazdı. O özünün ömür gün yoldaşını, bundan sonra millət davasında da, ağır represiya illərində də çiyin-çiyinə addımlayacağı, birgə əziyyət çəkəcəyi qadını tapmışdı, bunu bilməsə də. Bəlkə də bilsəydi, sevimli Şükriyyəsinə bu məşəqqətli həyatı rəva bilməzdi. Batumlu Süleyman bəy isə bu gənc, kasıb şairi təqdir etsə də, qızının əziyyət çəkəcəyini anlayırdı, bu səbəbdən də Əhmədin elçilərinə yox cavabı verdi. Əhməd sevgilisini qaçırmaq qərarına gəldi və sevgili Şükriyyəsini Bakıya gətirdi.
    Şükriyyə taleyim, şükür xudaya!
    Gördüyüm doğrumu, yoxsa pək röya?!
    Dolub ürəyimə bu dadlı xülya,
    Şirin günlərimi sürmərəm sənsiz! 

    Heyif ki, şirin günləri çox az oldu. 2 il - sadəcə 2 Cumhuriyyət ili, Əhməd Cavadın həyat amallarının, nəfəsinin, ruhunun, qələminin sevindiyi ikicə il....
    Cumhuriyyət Əhməd Cavadın həyata keçən arzuları idi, özü zamanında yardımına qoşduğu türk əsgərlərinin Bakının azad etməsini sevgi ilə, qürurla vəsf edirdi şair:
    Atıldı dağlardan zəfər topları,
    Yürüdü irəli əsgər, Bismillah.
    O, Xan sarayında çiçəkli bir qız,
    Bəkliyor bizləri zəfər, Bismillah.
    Ey hərbin taleyi bizə yol ver, yol.
    Sən ey coşan dəniz, gəl türkə ram ol,
    Sən ey sağa, sola qılınc vuran qol,
    Qollarına qüvvət gəlir, Bismillah.
    Yeni qurulan dövlətdə hər bir istiqamətdə geniş fəaliyyət aparırdı Əhməd Cavad. Mədəni maarif işlərində, Universitetdə müəllim kimi, Musavat partiyasında xalqın sözünü deyən aktivist kimi, dilçi alim və əlbəttə şair kimi... Müstəqillik dövründə o, ali məktəblər üçün “Türk dilinin sərfi və nəhvi” adlı dərsliyi yazmış, eyni zamanda “Canım, gözüm, gözüm, canım Azərbaycanım”,  “Azərbaycan, Azərbaycan!”, "Bayrağım" və sair Vətən vəsfli şerləri yazmışdı. Ümumiyyətlə, qeyd eləmək lazımdır ki, Əhməd Cavad bayrağımız haqqında ən çox şeir yazan şair olub.  Çox təəssüf ki, çox sonralar da bayrağımıza olan sevgimiz onun sonuncu həbsinə və ölümünə səbəb olacaqdı...
    Türküstan elləri öpüb alnını,
    Söyləyir dərdini sana, bayrağım!
    Üç rəngin əksini Quzğun dənizdən
    Ərməğan yolla sən yara, bayrağım!

    ****
    Azərbaycan bayrağına

    Türküstan yelləri öpüb alnını,
    Söyləyir dərdini sənə, bayrağım!
    Üç rəngin əksini Quzğun dənizdən
    Ərməğan yollasın sana, bayrağım!

    Gedərkən Turana çıxdın qarşıma,
    Kölgən dövlət quşu qondu başıma.
    İzin ver gözümdən axan yaşıma 
    Dinlətsin dərdini sənə, bayrağım!

    Qayı xan soyundan aldığın rəngi,
    Qucamış Elxanla müsəlman bəyi.
    Elxanın övladı-dinin dirəyi.
    Gətirdin könlümə səf, bayrağım!

    Köksümdə tufanlar gəldim irəli,
    Öpüm kölgən düşən müqəddəs yeri.
    Allahın yıldızı - o gözəl pəri
    Sığınmış qoynunda aya, bayrağım!!!


    Cumhuriyyətimizin süqutundan və sovet imperiyasının Azərbaycanı ələ keçirməsindən sonra Əhməd Cavadın yaradıcılığı sanki yasa bürünür.  İşğal olunan ölkəsinə, beşikdə boğulan cumhuriyyətinə saysız şeirlər həsr edir. 
    Hanı yaz mövsümü gülüm, çiçəyim?
    Tez düşdü yurduma xəzan, ay ellər.
    Mən yaza bilmədim, əllərim bağlı,
    Yoxmu bu dərdimi yazan, ay ellər? 
    Çoxdan ayrı düşdüm,
    Üçboyalı bayraqdan. 
    Ay dostlar, mən yoruldum, 
    Bu gizli ağlamaqdan...
    Bir neçə dəfə şeirlərinə görə həbs olunur. İlk dövrlərdə dostlarının, köhnə silahdaşlarının xahişi ilə azad olunub. Onların tövsiyyəsi ilə bir müddət susub və yazdıqlarını yayınlamayıb. 
    Dolaşıb dağı, daşı,
    Qatırım ol, yük daşı.
    Əyil Kürüm, əyil, keç!
    Meydan sənin deyil, keç!
    Amma Əhməd Cavadın şeirləri çoxdan sərhədləri aşmışdı. Türkiyədə, Avropada yaşayan mühacirlər onun şeirlərinə müxtəlif nəşrlərdə tez-tez yer verirdilər. Bu da yaltaqların və bədxahların gözündən yayınmırdı.  Nəinki Bakıdakı dairələrə, birbaşa Moskvaya Əhməd Cavad haqqında gedən donosların sayı günbəgün artırdı.  Qəzetlərdə onun haqqında geniş məqalələr dərc edirdilər. Onun sağ qalması belə çoxlarını narahat edirdi. 
    Yetişib Türkiyəyə yazdığı bir çox əsəri,
    Yazdığından özünün yaxşıca vardır xəbəri;
    Əyləşib Türkiyədə, dəvət edib dərbədəri
    Şeirinə çıxdı yiyə Türkiyə Əhməd Cavadın,
    Bicliyi oldu əyan cümləyə Əhməd Cavadın.
    Və bütün bu təqiblərin, şər-böhtanın sonunda onun yazdığı "Göygöl" şeiri Əhməd Cavadın adının qara siyahıya düşməsinə səbəb oldu. Bədxahları bu şeirdə onun sevgili bayrağına işarə vuraraq, ay ulduzdan bəhs etdiyini görmüşdülər. Şeir tərcümə olunub Moskvaya göndərildi. 

    Bulunmaz dünyada bənzərin bəlkə,
    Zəvvarın olmuşdur bir böyük ölkə.
    Olaydı könlümdə bir yaşıl kölgə,
    Düşəydi sinənə yaralı, Göygöl.

    Sənin gözəlliyin gəlməz ki saya,
    Qoynunda yer vardır yıldıza, aya.
    Oldun sən onlara mehriban daya,
    Fələk büsatını quralı, Göygöl.

    Həbslər, təqiblər Əhməd Cavadı yormadı, usandırmadı. O, ömrünün sonuna qədər istiqlal ideyalarına sadiq qaldı. 1937-ci ilin iyununda həbs olundu, 25 sentyabra qədər istintaqı davam edir, oktyabrın 12-də ölümündən sonra millətçilik fəaliyyəti ittihamı ilə edam hökmü alır.  Sovet şər maşınının ünsürləri onun 12-dən 13-nə keçən gecə güllələndiyini aktlaşdırırlar, amma bir millətin haqq bağıran səsi ondan bir gün öncə,  növbəti sorğu-sual zamanı döyülərək öldürülmüşdü.  

    Mən bir aşiqəm ki, bu çaldığım saz,
    Dumanlı dağlara səs salacaqdır.
    Anlatdığım teldə inləyən avaz,
    Elin xatırında çox qalacaqdır...

    Həyat yoldaşı Şükriyyə xanım Cavadın ölümündən illər sonraya qədər də represiyalara məruz qalır. Dəfələrlə Cavaddan boşanmaq üçün ərizə yazılmaq təklif olunsa da, imtina edir, dözür. 8 il Qazaxıstanın həbs düşərgələrində zülm çəkir, sınmır, dönmür. Sevgili Əhmədinin ölüm xəbərini belə ondan gizli saxlayırlar. 1945-ci ildə, nəhayət ki, Şükriyyə xanım azad olunur. Onların 4 övladı - Aydın, Niyazi müxtəlif müddətlərdə azadlıqdan məhrum olunsalar da, analarında çox öncə sərbəst buraxılmışdılar. Tuqay bir uşaq evinə təhvil verilmişdi. Sonbeşikləri İlmas isə yaşlı nənəsinin ümidinə qoyulmuşdu. Millətə fəda olunan bir ömrün və ailənin həyatı darmadağın edilmişdi. 

    Amma bu həyat boşuna yaşanmamışdı, sınmayan insanların örnək cəsarət və millət sevgisinin dastanına çevrilmişdi. Əhməd Cavad həbsxanada keçirdiyi son günlərdə yanına ziyarətə gələn bir dostuna sonuncu şeirini əzbərlədir: "Ağaclara baxaraq deyəcəm, sən də əzbərlə. Bu günlər gəlib keçəcək, gözəl, hürriyyət dolu günlər gələndə sən də bu şeiri yazıb oğluma çatdırarsan. O da şeiri dərc elətdirib, millətimə hədiyyə edər"demişdi. Şeir "Susmaram" adlanırdı. 
    Mən bir qulam,  yük altında əzilmişəm, qardaşım,
    Sevinc bilməz bir məhkumam, ahu zardır sirdaşım,
    Damğa vurub, zəncirləyib, tullayıblar zindana, 
    Qarlı-qışlı cəhənnəmlər məskən olmuşdur mənə.
    Mənə dinmə, sus deyirsən, nə vaxtacan susacam,
    Böhranların, hicranların, məhbəsində qalacam? 
    Niyə susum, danışmayım, insanlıqda payım var,
    Mənim ana Vətənimdir talan olan bu diyar.
    Niyə susum, danışmayım, Türk yurdudur bu torpaq,
    Oğuzların, elhanların, vətənində kimdir bax!
    Bu dünyada azadlığı şan-şöhrətdən üstün tut,
    Alçaqlığı, yaltaqlığı, rəzilliyi sən unut!
    Necə susum, danışmayım, mən eləyim xəyanət?
    Hanı sevgi, hanı Vətən, de harda qaldı millət?
    Mən bir qulam, yerim qızıl, suyum gümüş, özüm ac,
    Atam məhkum, anam məzlum, elim hər şeyə möhtac.
    Mən bir türk övladıyam, dərin ağlım, zəkam var,
    Nə vaxtacan çiynimizdə gəzəcəkdir yağılar? 
    Nə qədər ki, hakimlik var, məhkumluq var, mən varam,
    Zülmə qarşı üsyankaram, əzilsəm də susmaram! 

    Fikrimcə, tək bu şeir deyil, Əhməd Cavadın özü millətə hədiyyə oldu. Belə Vətən fədailəri bir örnəkdir, daim öyrəniləcək, and yerinə çevriləcək örnək. Yəqin ki, Əhməd Cavadın ruhu bu gün çox rahatdır. Onun sevimli milləti azaddır, adı ilə çağrılır. Gözünün nurunu həsr etdiyi üçrəngli bayrağı Azərbaycanın üzərində dalğalandıqca, qürurla yazdığı "Çırpınırdı Qara dəniz" türk millətinin himni kimi dillərdə dolaşdıqca bu amal uğrundə çəkdiyi işgəncələrin əbəs olmadığını düşünürəm. 
    Ruhun şad, yerin rahat, amalların daim yaşar olsun Böyük Türk! 
    Haqq bağıran səsinin davamçısı olmaq kimi ağır, amma şərəfli bir işi aparmaq üçün Uca Tenqri bu millətə güc versin!